Okumak neden önemli?

 

İnsan davranışlarını, ahlaki tercihlerini ve suç eğilimlerini şekillendiren en önemli faktörlerden biri, kuşkusuz bilgidir. Bilgiye ulaşmanın en temel ve en etkili yollarından biri ise okumaktır. Bu blogun ilk yazısı olarak okuma üzerine yoğunlaşmayı özellikle tercih ettim. Bunun iki temel sebebi var: İlki, insanlığa gönderilen son vahyin, yani Kur’an’ın ilk kelimesinin “Oku!” olması. İkincisi ise, okumak ve cehaletin suç, ahlak ve empati üzerindeki etkisini modern bilimsel bulgularla ilişkilendirdiğimizde ortaya çıkan çarpıcı sonuçlar.

Bilimsel Açıdan Kitap Okumanın Suç ve Ahlak Üzerindeki Etkileri

İnsan beyninin ahlaki kararları, vicdan ve empati yeteneğini yöneten bölümü, beynin ön kısmında bulunan frontal kortekstir. Bilimsel araştırmalar, düzenli olarak okuyan bireylerin frontal kortekslerinin daha aktif çalıştığını ve bu bireylerin empati, vicdan, etik karar alma yeteneklerinin güçlendiğini ortaya koymaktadır. Okuyan insanlar, okumayanlara kıyasla başkalarının duygularını daha iyi anlar, daha etik davranır ve suç işleme eğilimleri de önemli ölçüde azalır.

Birçok bilimsel meta-analiz çalışması, eğitim düzeyi ve suç oranları arasında ters orantılı güçlü ilişkiler bulunduğunu göstermektedir. Okuma alışkanlığı olmayan, dolayısıyla bilgiye ulaşamayan kişilerin suç işleme potansiyelleri, okuyan ve bilgili kişilere oranla çok daha yüksektir. Ayrıca psikopati, suç eğilimleri ve şiddete yatkınlık gibi olumsuz davranışlar gösteren kişilerin frontal kortekslerinin etkin çalışmadığını ya da hasar aldığını ortaya koyan nörobilimsel bulgular bulunmaktadır.

Kur’an-ı Kerim’in Alâk Sûresi’nde Okumanın Muhteşem Bir Şekilde İfade Edilmesi

Kur'an'ın ilk inen suresi olan Alâk Sûresi, tam da bu bilimsel verilerle örtüşen derin mesajları barındırır. Sûre, şu güçlü emirle başlar:

"Oku! Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı bir Alâk'tan yarattı."

Burada okumanın ilk olarak yaratılışa atıfla başlaması, insanın biyolojik varlığını anlamanın temelinde bilgiyi yerleştirir. Ancak sure burada kalmaz, devam eder:

"Oku! Rabbin Ekrem'dir (sonsuz cömerttir). Kalemle öğreten, insana bilmediğini öğreten odur."

Burada Allah'ın "Ekrem" sıfatı özellikle vurgulanmaktadır. Ekrem, "en cömert olan" anlamına gelir. İnsanlara sadece tek bir bilgiyi veya sınırlı bir kaynağı vermek yerine, bilginin kendisini vererek, sonsuz bir kapıyı açmıştır. Tıpkı "Balık verme, balık tutmayı öğret" sözündeki gibi, Allah insana bilginin anahtarını vererek sınırsız özgürlüğün ve sonsuz olasılıkların kapısını açar. Bu bağlamda Allah, Ekrem sıfatı ile "en cömert olan"dır ve gerçek özgürlüğün kaynağıdır.

Burada Allah'ın Ekrem sıfatının belirtilmesi, okumak yoluyla kazanılan bilginin aslında en büyük cömertlik olduğunu gösterir. Bu da bilginin, insan zihninde yarattığı kalıcı ve dönüştürücü gücün bir simgesidir.

Alâk Sûresi’nin Empatiye Yaptığı Vurgu

Sûrenin devamında çok özel bir durum anlatılır: bir kişi namazdan, yani Allah’a yönelmekten alıkoyar. İlginç olan şudur ki, burada Allah doğrudan yargılamak yerine bir soru sorar:

"Ya o kişi doğru yol üzerindeyse ya da takvayı emrediyorsa?"

Buradaki vurgu empatiyedir. Allah doğrudan hüküm vermek yerine, kişiyi sorgulamaya yöneltir. Bu, empatinin temellerinden biridir. İnsan ancak sorgulayarak, diğer insanları anlamaya ve farklı ihtimalleri değerlendirmeye başlayabilir. Bu ifadeyle birlikte Alâk Sûresi, edebî ve felsefi bir anlatımı birleştirerek okuyan kişinin zihin dünyasını genişletir.

Buradaki sorgulama şekli de önemlidir: Bir kıssa, gerçek bir olay, sorgulayıcı bir ifadeyle sunularak, gerçek yaşamla felsefi bir sorgulama iç içe geçer. "Ya o doğru yoldaysa?" ifadesi tam da bu durumun güzel bir örneğidir. Kur'an burada, okuyucuyu doğrudan bilgilendirme yerine, onu empatiyle düşünmeye, sorgulamaya ve kendi doğrularını sorgulamaya teşvik eder.

Alın (Frontal Korteks) ve Suç Arasındaki İlişki

Alâk Sûresi’nin belki de en dikkat çekici sembollerinden biri, suç işleyen kişinin "yalancı ve günahkar alnı"ndan bahsedilmesidir. Bu ifade modern nörobilim açısından değerlendirildiğinde son derece anlamlıdır. Frontal korteks, yani alın bölgesi, insanın ahlaki kararlar aldığı, yalan söylediğinde ya da doğruyu ifade ettiğinde aktive olan bölgedir. Kur’an'ın tam da okuma ile ilgili bir sûrede böyle bir ifadeyi kullanması, okumamak ve doğru bilgiye ulaşamamanın insanı ahlaki olarak çökerttiğine ve onu yanlış kararlar vermeye ittiğine dair güçlü bir metafor olarak değerlendirilebilir.

Sûrenin Başlangıç ve Sonu Arasındaki Muhteşem Bağlantı

Son olarak, sûrenin ilk emri olan "Oku!" ile son ayeti olan "Sen ona boyun eğme! Secde et ve yaklaş!" arasındaki bağlantıya da dikkat çekmek gerekir. Sûre insanı bilgiyi edinmeye teşvik ettikten sonra, bilgili insanın ulaşacağı son noktayı da anlatır: Bilgi ile donanmış bir bilinç, sonunda gerçek özgürlüğü bulur ve gerçek özgürlüğün sadece Allah'a yönelmek olduğunu anlar.

Buradaki mesaj, başka otoritelere değil, sadece bilginin kaynağına yani Rabbe teslim olmak gerektiğidir. Okuyan ve bilgi edinen kişi, Allah'a yönelir. Okumayan, cehaletle baş başa kalan kişi ise yanlış yollara sapar ve başkalarını da hakikatten alıkoymaya çalışır. Bu nedenle, "yalancı ve günahkar alın" metaforu, Allah’ın bu kişilere verdiği son mesajı ve onların aldığı yanlış kararları simgeler.

Toparlamak gerekirse:

Alâk Sûresi, hem bilimsel olarak kanıtlanan bilgilerin hem de ahlaki dönüşümün çarpıcı biçimde ifade edildiği olağanüstü bir metindir. Okuma, insan beyninde frontal korteksi aktive eder, empatiyi ve ahlaki bilinci geliştirir. Kur'an da tam bunu söylemektedir: Okuyan kişi bilgiye ulaşır, empati geliştirir, doğru kararlar alır ve Rabbe yaklaşır. Okumayan kişi ise cehaletiyle toplumsal ve bireysel olarak zarara yol açar.

Sonuç olarak, Alâk Sûresi’nin bugüne kadar yeterince dikkat çekmemiş olması büyük bir kayıptır. Oysa ki Kur’an’ın ilk mesajı olan "Oku!" emrini bütünlüğü içinde değerlendirdiğimizde, insan zihni, ahlakı, empati yeteneği ve suçtan uzaklaşmanın tek anahtarının bilgi ve okuma olduğu gerçeğini net biçimde görüyoruz.